Het Zuiderdel door de jaren heen.

Op de eerste drie afleveringen ‘Smiths Chipswerknemers van het eerste uur’ die de afgelopen drie maanden werden geplaatst, ontving ik veel leuke reacties. De komende maanden wordt deze serie nog voortgezet, zodat er voor de liefhebber nog wel wat nieuws te lezen blijft.

In deze serie van zes delen over het Zuiderdel, waarvan iedere maand een aflevering wordt geplaatst, sta ik stil bij de ontwikkelingen in en rond het Zuiderdel, want zonder Zuiderdel had Broek op Langedijk nooit de ruimte gehad voor een spooremplacement en een station, zou de N.V. Zuiderdel nooit op het Zuiderdel gevestigd zijn en ook de Smith’s Potato Crisps, Koelhuis Gebr. Kloosterboer, Scheepswerf Bak en Van den Heerik transport de ruimte hebben gehad om te ondernemen.

Enkele reacties over ‘Smiths Chipswerknemers van het eerste uur’ gingen over de overlast die de fabriek gaf en de moeite die men had om dat in Langedijk aan te kaarten. De fabriek zorgde voor veel werkgelegenheid en om dan kritiek te uiten en/of te klagen over stank/geluidsoverlast werd niet door iedereen gewaardeerd.

Met foto’s en notulen van de gemeenteraad van Broek op Langedijk en krantenartikelen rond 1895-1905 en artikelen in de pers over de periode 1960 tot 2000 uit de regionale dagbladen en lokale weekbladen die over de Chips handelden, wil ik een beeld schetsen van hoe een flink meer, het Zuiderdel, in de loop van 100 jaar volkomen verdween. Veel informatie komt uit de Alkmaarse krant die de Chips, zeker in de begintijd, veel ruimte gaf en verder stukken uit Langedijker Nieuwsblad, Duizend Eilanden Nieuws en Chip Ahoy, de uitgave van de personeelsvereniging van de chips. Mijn drijfveer moge uit de volgende alinea duidelijk worden.

Smith’s Potato Crisps geen historisch belang voor Langedijk volgens St. Langedijker Verleden

In uitgaven van de Stichting Langedijker Verleden (SLV) is niets over deze in 1958 gevestigde fabriek in Broek op Langedijk terug te vinden. Tot voor vorig jaar was mij ook niet duidelijk waarom. Ik had mijn artikelen over de chipswerknemers in voorbereiding toen ik in juni door de voorzitter van SLV werd gebeld met de vraag of ik nog wat in de pen had voor hun jaarlijkse uitgave Otterplaat. Tevens werd mij verteld dat het blad zou worden gevuld door twee boekenschrijvers die zouden vertellen hoe hun boek tot stand was gekomen. Toen ik dat hoorde plofte ik bijna, want dat is alsof je de slager zijn eigen vlees laat keuren. Dat je als historische vereniging aandacht besteedt aan nieuwe publicaties over jouw gemeente is normaal, maar dat doe je dan in de vorm van een recensie. Dat werd in het verleden ook nog wel eens gedaan, maar toen bestond het bestuur ook nog uit mensen met een visie en met kennis. Acht pagina’s opofferen aan de zelfpromotie van schrijvers van een boek is ronduit absurd. Toen ik opmerkte dat ik dan over mijn boek “Aartsrivalen” ook wel wilde schrijven hoe het tot stand was gekomen, was het antwoord van de voorzitter; “Nee, want dat ging niet over een Langedijker, maar een Pancrasser.” Dat er in zijn jaarlijkse uitgave nog nooit iets over de Smiths is verschenen, is hiermede wel verklaard, want Engeland ligt iets verder van Langedijk dan Sint Pancras. De voorzitter toont in ieder geval aan dat het bij SVL ontbreekt aan visie en zeker ook bij hemzelf aan enig historisch besef. Het zal wel niet lang meer duren of het erelidmaatschap van SVL zal hem worden toegekend, vanwege het vele jaren schrijven van het voorwoord in zijn clubblaadje.

Eind december 2023 heb ik me in ieder geval als donateur laten uitschrijven, want mijn financiële bijdrage kan elders beter besteed worden dan aan zo’n stelletje gemakzuchtige ijdeltuiten. Hier op Schaduwrijk Langedijk ga ik in ieder geval verder met het beschrijven van de lokale en regionale geschiedenis en het vastleggen van verhalen van mensen die daar onderdeel van zijn of waren.

Het Zuiderdel.

Het Zuiderdel was de grootste waterplas van Broek op Langedijk en leverde de weinige bewoners aan de ‘Zwarte Dijk’, tegenwoordig Dijk, bij harde winden tussen zuidzuidwest en noord veel overlast door de golfslag die de wind veroorzaakte. Het zal het gemeentebestuur dan ook als muziek in de oren hebben geklonken toen er in maart 1896 een plan binnenkwam uit de koker van de hoofdonderwijzer van de Openbare Lagere School, de heer T.J. Kuiper. Het werd in de raadsvergadering van 30 maart 1896 na de twee geagendeerde punten behandeld. De notulen melden het als volgt:

De Voorz. legt aan den Raad voor eenvan den Heer T.J. Kuipers ingekomen plan van een spoorweg, loopende in het Zuiderdel, met begeleidend schrijven, hetwelk wordt voorgelezen.

Na onderzoek en uitvoerige bespreking van dit plan wordt door den Raad het volgende besluit genomen:

“De Raad der gemeente Broek op Langedijk Gelet op het verzoek van den Heer T.J. Kuipers om te mogen vernemen op welke voorwaarden door hem gebruik mag worden gemaakt van het Zuiderdel voor den aanleg van een spoorweg;

Gelet op het plan door hem bij evengenoemd schrijven overlegd;

Overwegende dat dit plan eene spoedige en gemakkelijke verzending van groenten zal bevorderen en de productie dientengevolge ten goede zal komen, alsmede de communicatie en het personenvervoer zal vergemakkelijken

Besluit:

Aan den Heer T.J. Kuipers het “Zuiderdel” in zijn gebruik af te staan tot aanplemping en het bouwen van een spoorweg, gelijk dit op de overgelegde tekening is aangegeven.”

De aan te leggen spoorweg zou een flink deel van het Zuiderdel doorsnijden en daardoor zou er een mooie ‘golfbreker’ ontstaan waardoor de walkanten langs Dorpsstraat en Dijk aan de lijzijde kwamen.

De voortgang

Twee jaar later; er was nog geen schep de grond ingegaan, behandelt de gemeenteraad van 1 maart 1898 onder agendapunt 5 het volgende: “Voorts is ingekomen een adres van den heer T.J. Kuipers alhier dd. 28 februari 1898, hetwelk wordt voorgelezen, houdende een voorstel aan den Raad eene commissie te benoemen om met adressant een plan te ontwerpen, inzake de “Toevoerlijn” op door hem aangegeven grondslagen.

Na uitvoerige bespreking wordt door den Raad besloten een commissie te benoemen, alleen om zich in verbinding te stellen met de Burgemeesters der omliggende gemeenten,en te onderzoeken of een Toevoerlijn kan tot stand worden gebracht, met recht op vergoeding door de Gemeente van de te maken voorlopige kosten.

Tot commissieleden worden benoemd de Heeren A. Slot en J. Spaans, die zich de benoeming laten welgevallen en de bevoegdheid verkrijgen zich een derde lid toe te voegen.”

De gezondheid van hoofdonderwijzer Kuipers liet echter te wensen over. Hij zou ook niet meer zolang zijn functie als hoofdonderwijzer in Broek op Langedijk kunnen vervullen. Hij maakte de door hem verkregen concessie daarom waarschijnlijk te gelde.

In de gemeenteraad van 28 september 1898 wordt onder agendapunt 4 een memorie van toelichting van de heer Kuipers voorgelezen en behandeld; “Aan den Raad der Gemeente Broek op Langedijk geeft met verschuldigde hoogachting te kennen ondergeteekende Tiemen Johs Kuipers te Broek op Langedijk houder van de concessie voor een spooraansluiting op het einde der Gemeente Broek op L.

a. dat bedoelde concessie door hem is overgedragen aan den bankier A. Oppenheim te ’s Gravenhage op deze voorwaarde, dat de heer Oppenheim eene N.V. opricht en aandeel neemt voor het gehele bedrag boven de eerste ƒ 5000, terwijl door uitbreiding der oorspronkelijke plannen de begrooting ƒ 100.000 bedraagt, en terwijl die eerste ƒ 55.000 moet worden gevonden door bijdragen van particulieren met gewone of preferente aandeelen en van belanghebbende gemeenten en polderbesturen met 21/2% rentende preferente aandelen,

Waarom

b. ondergeteekende U voorstelt de gemeente Broek op Langedijk in die N.V. deel te doen nemen voor een bedrag van ƒ 10000 of hooger aan 21/2% rentende preferente aandeelen. ’t Welk doende enz.”

Uit de hierover gevoerde bespreking blijkt dat de Raad eenparig van gevoelen is dat het zeer twijfelachtig moet geacht worden, of de mogelijke voordeelen, die de toevoerlijn voor de gemeente kan opleveren, wel opwegen tegen de groote uitgaven waarvoor de gemeente gesteld wordt, op welken grond het voorstel met algemeene stemmen wordt verworpen.

Zoals in Broek op Langedijk gebruikelijk mochten de ontwikkelingen niet te veel geld kosten, maar desondanks kreeg Broek op Langedijk haar ‘Toevoerlijn’, hoewel het eigenlijk een ‘afvoerlijn’ was voor de goederen die via de veiling werden verkocht en geëxporteerd.

Wordt vervolgd.

Geef een reactie