Het Stationskwartier is de nieuwe naam voor het stationsgebied van Dijk en Waard, aldus het College van Burgemeester en Wethouders en het heeft alles in zich om door te groeien naar een goed bereikbaar en aantrekkelijk stedelijk (OV-)knooppunt, waar belangrijke functies en voorzieningen samenkomen. Het had niet veel gescheeld of Dijk en Waard zou nu geen spoorverbinding hebben gehad als er 167 jaar geleden vooral vanuit Schagen niet een lobby zou zijn geweest om het Nieuwediep/Helder* een spoorwegverbinding te geven met Alkmaar, Castricum, de Zaanstreek tot Amsterdam. Januari 2024 plaatste ik deel 9 in die serie en door omstandigheden kwam het er niet van om het vervolg te plaatsen. Recentelijk werd ik erop aangesproken door een aantal mensen die me erop wezen dat de serie niet volledig was geplaatst en of ik dat alsnog wilde doen. Het was een kwestie van even graven in mijn documenten archief en vanaf heden zal ik de rest ervan om de twee weken publiceren. In deze serie wil ik u laten zien hoe volgens de kranten uit die tijd die spoorverbinding tot stand is gekomen. De geciteerde krantenartikelen zijn in de oorspronkelijk vorm overgenomen.
De Alkmaarsche Courant van 13 september 1863, pag.3 laat nog eens duidelijk zien dat de Hollandse zuinigheid de Staatsspoorwegen financieel voor de wind ging. Over de eerste zes maanden van 1863 werd er voor vier miljoen aan werken aanbesteed en daarmee bleven ze tien procent onder de raming.
De planning voor lijn K was in die tijd ook al bekend en men zat op een tijdschema dat leek te kloppen. Het traject Nieuwe Diep – Verlaat stond voor 1 mei 1865 en de lijn Verlaat – Alkmaar stond voor 1 juli 1865 als gereed vermeld.
In 1864 gloort er hoop voor Haarlem.
Haarlem dat al heel wat jaren een lobby voert om aangesloten te worden op ‘Lijn K’ van Nieuwediep naar Amsterdam lijkt in haar opzet te slagen. Het ‘Weekblad van Haarlemmermeer’ van 20 mei 1864, pag. 3, meldt het volgende;
Het was vroeger onbeslist gelaten of de staatsspoorweg van het Nieuwe-Diep, vanaf Alkmaar, door de Zaanstreek naar Amsterdam zou lopen, of wel bij Haarlem zou aansluiten. In de zitting der Tweede Kamer van de Staten-Generaal van 18 Mei, was ingekomen en is aangenomen eene onteigeningswet voor den spoorweg van Alkmaar naar den IJdijk; de weg zal alzoo door de Zaanstreek, als de kortste verbinding van Noord-Holland met de hoofdstad loopen. Vermoedelijk zal echter nu door de Hollandsche Spoorweg-Maatschappij eene aansluiting met de lijn Alkmaar-Nieuwediep te Castricum worden tot stand gebracht.
Het stationsgebouw SS ‘vijfde klasse’ van Schagen.
Op 24 augustus 1864 werd de eerste steen gelegd van het Stationsgebouw en werd duidelijk dat het verzoek van de burgemeester om een gebouw in een hogere klasse niet was toegewezen.
In de Alkmaarsche Courant van 28 augustus 1864, pag. 2 en 3 werd de legging van de eerste steen in Schagen in een ingezonden stuk als volgt beschreven;
Ingezonden Stukken.
Het leggen van den eersten steen aan het Stationsgebouw te Schagen.
Op 24 dezer was het anders stille Schagen in feestdosch getooid en bewoog zich op de markt en straten een tallooze menigte uit schier geheel Noorderkwartier toegestroomd om het feest van den dag bijtewonen en te helpen vieren. Vrolijk wapperde onze driekleur van de torenspits, den gevel van het raadhuis, de eerepoort op het marktplein geplaatst en de vele particuliere woningen, terwijl het stationsterrein met de vlaggen aller zeevarende natien was versierd, ter viering van verbinding die Schagen door den aanteleggen spoorweg met het binnen- en buitenlandsche spoorwegnet wacht.
Weer en wind waren der feestviering niet gunstig, zoodat de optogt van het raadhuis naar het stationsterrein eerst te 12 uur kon aanvangen. Gedurende dien optogt, het leggen van de eersten steen en de aanvang van den optogt per feesttrein naar de Zijpe bleef het weder droog, maar reeds bij de harddraverij te 3 uur was het onstuimig en aanhoudende regen verhinderde des avonds het afsteken van vuurwerk. Er heerschte evenwel onder de talrijke menigte zooveel echte feestvreugde dat men het min aangename weder vergat en niettegenstaande de hevige plasregen zag men honderde menschen op het marktplein toen des avonds laat de liedertafel Euterpe aan den burgemeester van Schagen eene serenade bragt. Het is mijne bedoeling niet een verslag van het feest te geven noch al het gesprokene bij de plegtigheid van het leggen van den eersten steen en aan den feestdisch op het raadhuis aangerigt, mede te deelen. Alles liep geregeld en zonder eenig ongeluk af, de opgewonden stemming uitte zich door eendragtige zamenwerking, en het zou moeijelijk zijn uittemaken wie meerder lof verdiende, het gemeentebestuur dat op zóó onbekrompen wijze bijdroeg, de feestcommissie die zoo uitnemend regelde, de corporatien en bijzondere personen die zoo goed volvoerden wat aan ieder was opgedragen of het algemeen dat de feestvreugde door eigen bezieling zoo zeer en zoo goed verhoogde. Wie op 17 November 1863 te Alkmaar is geweest heeft kunnen zien, hoe men eendragtig en eenparig feest kan vieren. Zoo was het op 24 Augustus 1864 te Schagen en verwonderen kan het hem niet, die weet wat Schagen herdacht en hoopte bij het leggen van den eersten steen voor het stationsgebouw van den Staats-spoorweg. Reeds voor er van den aanleg van spoorwegen door den Staat sprake was waren plannen voor een Noord-Hollandschen spoorweg ontworpen en op het eerste gerucht dienaangaande had Schagen zich gehaast pogingen aan te wenden om de lijn, langs de westzijde van het kanaal voorgesteld, in oostelijker rigting langs Schagen te doen trekken. Krachtdadiger nog moesten die pogingen worden toen het opnemen van dien Noord-Hollandschen spoorweg in het net der Staats-spoorwegen, de hoop op het eerlang verkrijgen van dien weg kwam versterken, maar ook de oppositie tegen de oostelijke rigting heftiger werd.
Schagen had in den strijd naar bondgenooten omgezien en in verband met een aantal andere gemeenten werden de heeren H.R. de Meer, C. Kroon en H. Koomen (burgemeester van Schagen, Noordscharwoude en Winkel), gecommitteerd om in aller belang werkzaam te zijn. Die commissie heeft het in haar gestelde vertrouwen volkomen geregtvaardigd en moeite, tijd, noch geld ontzien, om hooger en lager geplaatste ambtenaren door mondelinge mededeelingen en schriftelijke adviezen het goed regt en het verbazend belang der door haar vertegenwoordigde gemeente aantetoonen en te bewijzen.
Na langen en dikwerf bangen strijd werd eindelijk de oostelijke rigting een feit! Dat alles herdacht Schagen, toen na het leggen van den eersten steen, de tweede, derde en vierde steen door genoemde heeren werd gelegd en hun uit aller naam eenige rijke geschenken in zilver werden aangeboden.
Meer nog, zoo mogelijk was Schagen tot feestvreugde gestemd, door het vooruitzigt op wat het van den aanteleggen spoorweg verwacht. In dat door zijn handel en marktwezen bloeijend plaatsje is men er ten volle van overtuigd hoeveel een spoorweg tot ontwikkeling van de welvaart kan bijbrengen; reeds nu is met lofwaardigen ijver in de rigting van het station naar het dorp menige nette woning en winkel geplaatst, en Schagen, dat door verhoogd marktbezoek ook bloeijender markten verwacht, hoopt als gevolg van den spoorweg ook betere waterwegen te verkrijgen.
Inderdaad het feest dat Schagen vierde was belangrijk en wenschelijk ware het, dat iedere gemeente in onze provincie zoo veel ijver aan den dag legde om hare belangen te behartigen, zoo luidde hare dankbaarheid uitsprak wanneer hare wenschen vervuld worden, zoo vast in het oog hield wat zij eenmaal hoopt te bereiken, – dan, maar ook dan eerst, zou Noord-Holland zich ontwikkelen zoo als het zich ontwikkelen kan, en zich mogen verheugen in een gestadig milder vloeijen zijner rijke bronne voor volkswelvaart en volksgeluk.
Station Alkmaar.
Op 1 september 1864 werd het maken van gebouwen, bergplaatsen en andere werken op het stationsterrein te Alkmaar aanbesteedt door de gebroeders Van Malsem voor ƒ 122.000.
De aanleg van de spoorlijn van Nieuwediep naar Alkmaar is in november 1864 al tot Sint Pancras gevorderd. Dat valt op te maken uit een bericht in de Alkmaarsche Courant van 13 november 1864, pag. 3, waarin het volgende wordt gemeld;
RAMPEN. Den 7 hebben 3 personen, bij een ongeluk met de locomotief, voor zandvervoer op den spoorweg bij S. Pancras dienende, door het uitstroomende heete water verschillende brandwonden bekomen, 2 hunner die naar het gasthuis te Alkmaar zijn vervoerd, zelfs vrij belangrijk.
In Alkmaar is in december 1864 de fundering van het stationsgebouw reeds gelegd en middels een ingezonden brief in de Alkmaarse Courant van 18 december 1864 spreekt ‘een bestendig lezer’ zijn ongenoegen uit over het feit dat er geen feestelijkheden worden georganiseerd rond de eerste steenlegging;
Ingezonden stukken.
“Meer dan een jaar vooraf rigtte zich tot den Minister van Binnenlandse Zaken een ingezetenen van Schagen met een verzoek betrekkelijk het leggen van den eersten steen van het stationsgebouw aldaar.
In het aanstaande voorjaar (dus over 3 à 4 maanden) wordt te Alkmaar met den bouw van het station aangevangen, reeds zijn de funderingen gelegd en nog van geen enkele zijde verneemt men iets omtrent het leggen van den eersten steen. Te Schagen werden feestelijkheden bij die gelegenheid ontworpen, optogten gehouden, geharddraafd, vuurwerk ontstoken en gesoupeerd.
Te Alkmaar?? Wat zal hier gebeuren?
Versch ligt nog de redevoering van den heer Cohen Stuart in het geheugen omtrent het voordeel van den spoorweg voor Alkmaar te wachten, omtrent de uitbreiding die daarvan het gevolg zoude zijn. Toen was alles leven en beweging, en nu de werken tot Alkmaar genaderd zijn, schijnt alle belangstelling verdwenen en wedijvert Alkmaar nog niet eens met Schagen.
Een bestendig lezer.“
Een week later, op 25 december 1864, reageert Cohen Stuart middels een ingezonden brief op pagina 2 van de krant;
Ingezonden stukken.
“In uw nummer van heden verwonderde zich “een bestendig lezer” over het groote verschil van ingenomenheid te Schagen en Alkmaar, ten opzigte van het leggen van een ‘zoogenaamden eersten steen aan het station voor den Staatsspoorweg. Bij eenig nadenken moet zulks echter, naar mijn inzien, in ’t geheel geene verwondering baren. Schagen, met deszelfs tegenwoordige geïsoleerde ligging, wint door het leggen van den spoorweg betrekkelijk veel meer dan Alkmaar. Schagen bekomt door dien spoorweg eene directe verbinding met voorname plaatsen die het vrooeger niet had, Alkmaar wint er slechts een versneld middel van vervoer door. (1) Niettemin zien vele handeldrijvende ingezetenen met belangstelling de werkzaamheden aan den weg en aan het toekomstige station alhier, hoewel zij aan het leggen van een eersten steen niet veel waarde schijnen te hechten; hunnen ingenomenheid kan en zal dan ook zonder twijfel gepaster kunnen blijken als bijv., in den aanstaande zomer, de eerste sectie van den N. Holl. spoorweg (Alkmaar-Nieuwediep) geopend en voor het publiek in dienst gesteld wordt. Er zijn dan ook ingezetenen, die voornemens zijn aan dien dag eenige feestelijkheid bij te zetten, en ongetwijfeld zal ieder de waarde eener spoorweg-verbinding beseft, op zulk een dag blijk geven, dat hij deelt in de genoeglijke stemming, welke de opening van een spoorweg, onder eene beschaafde en handeldrijvende burgerij, te weeg brengt.
Om de ingezetenen onzer stad buiten verdenking van flauwheid ten opzigte der spoorwegzaak te houden, meende ik deze regelen ter beantwoording van “een bestendigen lezer” noodig en verzoek ik der Redactie beleefdelijk om plaatsing.“
Op 19 maart 1865 roept Cohen Stuart de gemeenteraad van Alkmaar en de Kamer van Koophandel via een ingezonden stuk in de Alkmaarsche Courant op om de spooraansluiting op Haarlem niet vanuit Uitgeest, maar vanuit Castricum te maken. Hij doet als volgt;
Ingekomen stukken.
“Spoorweg Alkmaar-Haarlem
Met genoegen zullen onze stadsgenooten in het Algemeen Handelsblad van 17 dezer hebben gelezen, dat den 30 dezer eene vergadering van de Hollandsche Spoorweg Maatschappij zal worden gehouden, waarin zal worden beraadslaagd over de spoorversmalling, de exploitatie van de Noord-Hollandsch staatslijn en het daarstellen der verbinding Haarlem-Uitgeest of Castricum. De plaats waar die verbindingslijn aan den Noord-Hollandsche staatsspoorweg zal aansluiten is voor Alkmaar, zoo ik mij niet bedrieg van overwegend belang. Eén blik op de kaart is voldoende om ieder te overtuigen dat eene verbinding te Castricum een schier loodregte lijn van Alkmaar op Haarlem geeft, dientengevolge de kortste afstand, het snelst en het goedkoopst vervoer. Reeds daarom is die verbinding wenschelijk, maar van grooter gewigt nog als andere werken worden uitgevoerd. Is de nieuwe waterweg van Rotterdam en de spoorweg van ’s Gravenhage naar den Hoek van Holland gereed, wordt Holland op zijn smalst doorgegraven, dan zal het vee laden niet in Rotterdam en Amsterdam, maar zoo digt mogelijk aan zee geschieden. Benoorden het IJ kan dan geen plaats zoo spoedig Londen bereiken als Alkmaar. Dat is een belangrijk voorregt, ieder kwartier heeft dan waarde, en vooral zij die zich bekommerd maken over de lijn die het Comité voor den Noord-Hollandsch-Frieschen spoorweg van Hoorn over Purmerend naar Amsterdam wil leggen, moeten de aansluiting te Castricum verlangen; geschiedt die aansluiting elders en wordt daardoor de weg van Alkmaar naar Haarlem langer, dan zou als de plannen worden uitgevoerd om Amsterdam kortere verbindingen met Leijden, ’s Hage of Rotterdam te geven, misschien Purmerend nog spoediger dan Alkmaar Londen kunnen bereiken. Ik geloof dat het wel begrepen eigenbelang van de Hollandsche Spoorweg Maatschappij de aansluiting te Castricum aanbeveelt, maar vermeen toch dat het in Alkmaars belang hoogst wenschelijk is dat onze gemeenteraad en kamer van koophandel zóó spoedig mogelijk, liefst vóór de bedoelde vergadering, bij ’s lands regering op de aansluiting te Castricum aandringen, hetgeen te gemakkelijker geschieden kan, omdat al zijn er misschien enkele die in deze niet aan de regte lijn de voorkeur geven, het algemeen belang zeer stellig door iedere verkorting van den weg wordt gebaat.
M. Cohen Stuart.“