Smiths Chipswerknemers van het eerste uur. Deel 4.

De afgelopen jaren heb ik veel reacties gekregen op mijn hier gepubliceerde serie “De opkomst en ondergang van de middenstand in Broek op Langedijk”. Nog bijna dagelijks worden er afleveringen bekeken en niet alleen vanuit Nederland. Natuurlijk heb ik gelukkig ook op- en aanmerkingen gekregen van familieleden die met aanvullende informatie kwamen of me wezen op fouten. Gelijktijdig met de neergang van het aantal winkeltjes in Broek op Langedijk ontstond in de periode 1956-1958 de Smiths crispsfabriek* op het Zuiderdel te Broek.

De Smiths crispsfabriek zorgde voor nieuwe werkgelegenheid in de gemeente en tot ver in de regio. Veel voormalig middenstanders en kinderen van die middenstanders vonden daar emplooi. Op grond van de reacties op eerdergenoemde serie over de middenstand had ik een aantal voormalige middenstanders op het oog, omdat zij tot de eerste crispfabriekwerknemers behoorden die Broek op Langedijk en de rest van het land aan de zoutjes hielpen.

Deze serie over de Smiths Potato Crisps Holland N.V en enkele personeelsleden vanaf het eerste uur zal om de vier weken worden geplaatst en er zal ook ruim aandacht zijn voor de lokale Broeker geschiedenis en in deze komende afleveringen aandacht aan de Broeker bakkersfamilie Kok.

*Voor de naam CHIPS in gebruik kwam werd er gesproken over de “Smiths crisps”, omdat dat het dichtst in de buurt lag van het geluid dat het maakte als je een gefrituurd schijfje in de mond nam. Tevens had ‘CHIPS’ in Engeland in die dagen een andere betekenis die nauw verwant was aan hun volksvoedsel “Fish and chips”.

Herkomst van de chips.

Waar het allereerst gefrituurde aardappelschijfje zijn oorsprong had is niet precies bekend. Er bestaan meerdere verklaringen over. De Fransen willen ons doen geloven dat het George Crum is geweest die als chefkok in 1853 in de keuken van een hotel in Saratoga Springs werkte. Hij moest een Fransman die lekker wilde eten het lekkerste van het lekkerste voorzetten, maar al wat de keuken aan eten verliet kwam onaangeroerd weer terug. De Fransman vond het allemaal niet bijzonder. Ten einde raad sneed George Crum enkele aardappelen tot uiterst dunne flintertjes en bakte deze in de olie. De Fransman was tevreden en de chips geboren.

De Amerikanen echter vertellen over George Crum dat hij in 1853 voor de spoorwegmagnaat Cornelius Vanderbilt, die zijn gebakken aardappels het liefst zo dun mogelijk had, de ‘potato chips’ bereidde. Deze raakten heel snel razend populair in het hele land en deze rage zou daarna zijn overgewaaid naar Engeland.

Een Engelse aardappelhandelaar wist te vertellen dat hij de gefrituurde aardappelschijfjes reeds in 1909 op straat in Parijs verkocht zag worden. Dat bracht hem op het idee het product in Engeland te introduceren.

Rond 1920 hoorde de Engelsman Frank Smith over het bestaan van de Chips en vond dat een goed concept. Hij begon samen met zijn vrouw chips te bakken in zijn garage en verkocht die op straat. Door zout aan de chips toe te voegen ontstond een aparte smaak en het zout verkocht hij er in een aparte verpakking bij.

Ontstaan van de chipsfabriek.

De Chipsfabriek in Broek op Langedijk, officiële naam Smiths Potato Crisps Holland N.V., ontstond uit een contact tussen Smiths Engeland en de N.V. Zuiderdel in Broek op Langedijk, grossiers in consumptie- en pootaardappelen. Zij hadden er alle belang bij een grote en vaste afnemer in hun nabijheid te hebben. Een van de voortrekkers van die samenwerking was de aardappelteler Gerard Kistemaker uit Middenmeer. De eerste contacten met Engeland ontstonden in 1957 toen Gerard Kistemaker naar Engeland ging om daar, namens NV Zuiderdel, afzet voor hun aardappels te zoeken. Hij kwam tijdens zijn reis terecht bij Frank Smiths waar hij voor het eerst van zijn leven aardappelchips proefde en hij was onmiddellijk verkocht. Terug in Holland liet hij zijn collega’s bij NV Zuiderdel kennis maken met de chips.

De aardappeltelers waren om en het eerste jaar voerde de N.V. Zuiderdel de directie van de Smiths Potato Crispfabriek. Op de Buitengewone Algehele Aandeelhoudersvergadering van 5 november 1958 te Amsterdam werd besloten de heer W. Strobosch te benoemen tot ‘directeur’ van Smiths Potato Crisps Holland N.V., de N.V. Zuiderdel hield vanaf dat moment een belang van 49% in de onderneming en 51% was in handen van aandeelhouders.

Arie Kok, chef productie.

Arie Kok was, zoals hij dat zelf in een interview in de Chip Ahoy van 5 december 1967 noemde, een man van de praktijk; “Ik ben begonnen bij de N.V. Zuiderdel in de aardappelwasserij en ben naar de Smiths overgestapt toen er door een klein ploegje mensen werd begonnen me de chipfabricage. Ik ben als het ware met het bedrijf meegegroeid, heb alle verbouwingen en uitbreidingen meegemaakt, de vergroting van het assortiment producten, de aanschaf van nieuwe machines enzovoort. Ik begon met het snijden van de aardappelen, het klaarmaken van de mesjes en het bakken van de chips. Vervolgens werd ik chef van een groepje mensen en weer later kreeg ik te maken met de bedrijfsadministratie en de planning – waardoor ik niet rechtstreeks met de productie te maken had. Nu ben ik dus sinds ruim anderhalf jaar weer terug bij de productie. Niet alleen de administratieve kant, maar ook de technische kant van het vak heb ik in de praktijk geleerd, dankzij mijn samenwerking in de begintijd met de heer Van der Welle. Daardoor kreeg ik kijk op de machines, op het baksysteem en op het verpakkingssysteem. Het bakken was overigens niet helemaal nieuw voor me, want voordat ik in de aardappelwasserij belandde, was ik broodbakker in de zaak van mijn vader. Doordat zijn gezondheid verstek liet gaan en de bakkerij te zwaar was voor één man hebben we de zaak toen verkocht. Gelukkig is mijn vader zover opgeknapt dat hij ook weer werkt, net als ik eerst bij de N.V. Zuiderdel en nu bij Smiths. Hij voert de administratie van het huishoudmagazijn en daarnaast oefent hij op kleine schaal ook nog zijn oude beroep uit, want hij houdt zich ook bezig met het draaien van zoutjes.”

Broodbakkers Kok in Broek op Langedijk.

Jan Ariensz Kok, geboren te Oude Niedorp op of rond 1843 en overleden na 1899 trouwde met Sijtje Balder, geboren 26 januari 1847 uit Broek op Langedijk. Jan Kok oefende in Broek op Langedijk niet alleen het beroep van broodbakker uit, maar was tevens landbouwer.  Zijn zoon Arie Kok werd geboren op 13 juni 1871 en kwam in de zaak van zijn vader als broodbakker werken.

Arie Kok trouwde op 2 mei 1895 in Heerhugowaard met Maria den Hartigh. Zij kregen meerdere kinderen waarvan er twee, Paulus (geb. 1 juli 1897) en Klaas (geb.17-10-1904) het beroep van hun vader kozen.

Paulus vertrok in 1921 naar Sint Pancras waar hij een bakkerszaak overnam van Klaas de Vries.

De concurrentie op het Noordend van Broek op Langedijk was groot. Er zaten aan de noordkant van de Bakkersbrug vier bakkers en in het eerste pand over de brug naar Zuid-Scharwoude zat ook nog een bakker, al is het onwaarschijnlijk dat erover en weer tussen de dorpen van bakker werd gewisseld.

De bovenstaande illustratie van het Noordend van Broek op Langedijk komt uit deel 17 van de ‘Opkomst en ondergang van de middenstand in Broek op Langedijk’ eerder verschenen op deze site. Ondertussen werden er aan de zuidkant van Broek op Langedijk steeds meer woningen gebouwd. De Dijk raakte aan beide zijden bewoond en de Julianastraat en de Wilhelminastraat ontstonden. Op 31 mei 1928 trouwde Klaas Kok met Janna Nieuwenhuizen en betrokken zij een nieuwe bakkerij op de Dijk (op de foto het vierde huis links) in Broek op Langedijk. Of zijn vader zijn bakkerij op het Noordend heeft voortgezet is niet duidelijk. De vader van Klaas, Arie, overleed op 10 januari 1935.

Bronnen: Deze serie zou niet mogelijk zijn dankzij de informatie en foto’s van de familie Pikee en Kok. Andere gebruikte bronnen waren Chip Ahoy, het Regionaal Archief Alkmaar, Alkmaarse Courant. De krantenartikelen en een aantal foto’s dank ik aan de verzamelwoede van Piet Schoenmaker (1922-2009), voormalig postbode, middenstander, tevens oud-medewerker van de Chips.

Wordt vervolg.

Geef een reactie